
31 augustus 2026 | Evenement

Tijdens een cyberaanval wil je zo snel mogelijk ingrijpen. Maar bij organisaties in de vitale infrastructuur kan het uitschakelen van een systeem ook burgers raken. Met een zogenoemd stekkermandaat leg je vooraf vast wie mag ingrijpen en binnen welke grenzen. Hoe zorg je dat zulke afspraken in de praktijk werken?
Een hacker dringt binnen bij een waterschap. Beveiligingsspecialisten ontdekken de aanval en willen een getroffen systeem zo snel mogelijk afsluiten. Alleen draait op dat systeem ook een proces dat nodig is om rioolwater weg te pompen. Als ze ingrijpen, kan dat proces stilvallen. Wachten geeft de aanvaller ondertussen de kans om verder door het netwerk te bewegen. De beveiligingsspecialisten moeten kiezen, terwijl het bestuur niet direct bereikbaar is.
Tijdens een webinar van Orange Cyberdefense vertelde Sierk Hoeksma, CIO bij Hoogheemraadschap van Rijnland, hoe zijn organisatie met zulke situaties omgaat. Daarbij ging hij in op het zogenoemde stekkermandaat. Daarin staat wie bij een cyberincident mag ingrijpen en hoe ver die bevoegdheid reikt. Ook Orange Cyberdefense mag onder bepaalde voorwaarden systemen uitschakelen. Maar voordat je een externe partij die ruimte geeft, moet er heel wat geregeld zijn. Deze 4 punten helpen je op weg:
1. Laat het bestuur vooraf de grenzen bepalen
Hoeksma noemt een voorbeeld dat de discussie meteen op scherp zet. Rijnland heeft installaties waar biogas wordt opgeslagen, soms vlak bij woonwijken. Stel dat hackers zo’n installatie ontregelen en daarmee omwonenden in gevaar brengen. Beveiligingsspecialisten moeten dan mogelijk ingrijpen om erger te voorkomen. Maar zo’n ingreep kan volgens Hoeksma ook milieuschade veroorzaken.
Hoeksma legde die afweging vooraf aan zijn bestuur voor. Wat krijgt voorrang als de veiligheid van omwonenden en de bescherming van het milieu botsen? Het antwoord was duidelijk: de veiligheid van mensen. Daarmee weten medewerkers welk belang zwaarder weegt als ze tijdens een cyberaanval voor zo’n keuze komen te staan.
Daarvoor moeten bestuurders weten welke processen afhankelijk zijn van hun IT-systemen. Bij het Hoogheemraadschap van Rijnland kan het uitschakelen van een systeem bijvoorbeeld gevolgen hebben voor de waterzuivering. Pas als die afhankelijkheden duidelijk zijn, kun je bepalen welke ingrepen medewerkers en externe specialisten mogen uitvoeren.
2. Leg vast wie beslist als de tijd dringt
Een cyberaanval kan zich op ieder moment voordoen. Het bestuur is alleen niet dag en nacht bereikbaar. Daarom heeft Rijnland vastgelegd wanneer medewerkers en Orange Cyberdefense zelfstandig mogen ingrijpen.
Dat is volgens Hoeksma nodig omdat zijn eigen organisatie niet altijd kan beoordelen hoe ver een aanvaller is doorgedrongen. Daarvoor vertrouwt hij op de specialistische kennis van Orange Cyberdefense. “In noodgevallen kan het handig zijn dat zij ingrijpen, in plaats van dat ik daar eerst een hele procedure voor moet opstarten.”
Rijnland heeft ook afspraken gemaakt voor situaties waarin de eigen medewerkers en Orange Cyberdefense het tijdens een aanval niet eens worden over de aanpak. Zo is vooraf vastgelegd wanneer medewerkers op de werkvloer of de beveiligingsspecialisten zelfstandig een systeem mogen uitschakelen. Daarmee voorkom je dat een discussie over de gevolgen van ingrijpen kostbare tijd kost.
3. Laat je securitypartner zien wat er achter de systemen zit
Een beveiligingsspecialist kan precies weten hoe hij een systeem moet uitschakelen. Maar om de juiste beslissing te nemen, moet hij ook begrijpen waarvoor de organisatie dat systeem gebruikt. Daarom nodigt Erwin Bos, CISO bij Veiligheidsregio Utrecht, medewerkers van Orange Cyberdefense uit op de meldkamer en bij de brandweer. Op die manier zien ze met eigen ogen hoe de hulpdiensten werken en welke rol IT daarbij speelt.
Dennis de Geus, managing director Orange Cyberdefense Nederland, noemt de tablets in brandweerauto's als voorbeeld. Die lijken misschien bedoeld voor navigatie, maar helpen brandweerlieden ook om te beoordelen of ze veilig een pand kunnen betreden. Ze kunnen bijvoorbeeld zien wat zich binnen bevindt en welke risico’s ze lopen. “Als je dat als partner niet begrijpt, dan kan je ook je beslissing niet in die context plaatsen. Dat gaat om leven of dood”, zegt De Geus.
Bij een cyberincident maakt die kennis het verschil. De beveiligingsspecialist kan beter inschatten welke processen geraakt worden als hij ingrijpt en hoe zwaar die gevolgen wegen. Bos bespreekt daarom ook maandelijks met Orange Cyberdefense waar zijn organisatie kwetsbaar is. Daarbij komen juist de zaken aan bod die nog niet goed geregeld zijn. Daardoor weten de specialisten waar ze tijdens een incident extra op moeten letten.
4. Oefen het moment waarop de stekker eruit moet
Hoe weet je of het stekkermandaat werkt? Door samen een situatie na te spelen waarin een beveiligingsspecialist daadwerkelijk moet beslissen of hij een systeem uitschakelt. Volgens De Geus is die voorbereiding onmisbaar. “Het is niet zo dat je kan zeggen: joh, trek de stekker er maar uit als er wat is. Succes ermee.” Beide partijen moeten vooraf oefenen met de situaties waarin ingrijpen nodig kan zijn.
Stel dat een cybersecuritypartner tijdens een oefening een ernstige aanval ontdekt en adviseert om een systeem uit te schakelen. De specialisten moeten uitleggen waarom dat nodig is. De organisatie moet vervolgens beoordelen welke bedrijfsprocessen daardoor stilvallen. Maar wat gebeurt er als beide partijen het oneens zijn over de aanpak? De oefening moet uitwijzen of duidelijk is wie dan beslist, hoeveel tijd daarvoor beschikbaar is en hoe de betrokkenen elkaar informeren. Blijken de afspraken voor verschillende uitleg vatbaar, dan moeten die worden aangepast voordat zich een werkelijk incident voordoet.
Hoeksma zou een gewone leverancier nooit toestemming geven om belangrijke systemen uit te schakelen. Een cybersecuritypartner die zijn processen kent en de gevolgen van een ingreep kan overzien, vertrouwt hij die bevoegdheid wel toe. Het bestuur bepaalt vooraf waar de grenzen liggen.
Voor bestuurders is de opdracht ongemakkelijk: vooraf akkoord gaan met een maatregel die op het moment zelf misschien pijn doet. Toch is het hard nodig, want een stekkermandaat waarvoor je eerst nog toestemming moet regelen, helpt weinig als het water letterlijk of figuurlijk aan de lippen staat.
Het volledige gesprek over security en samenwerking in de vitale infrastructuur kun je op deze pagina terugkijken.
Webinar on-demand
31 augustus 2026 | Evenement

5 maart 2026 | Evenement

19 oktober 2026 | Blog